ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ: ΤΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΓΝΟΕΙΣ

Οι φωνολογικές διαταραχές είναι από τις πιο συχνές δυσκολίες λόγου που συναντά ένας γονιός στην προσχολική και στις πρώτες σχολικές τάξεις. Αφορούν όχι μόνο το «πώς» προφέρει το παιδί τους ήχους, αλλά κυρίως το πώς τους οργανώνει στο σύστημα της γλώσσας του. Η κατανόηση αυτής της διαφοράς βοηθά τον γονιό να καταλάβει πότε κάτι είναι «αναμενόμενο» για την ηλικία και πότε χρειάζεται λογοθεραπευτική αξιολόγηση.

Τι είναι η φωνολογική διαταραχή;

Σε μια φωνολογική διαταραχή, το παιδί δυσκολεύεται να χρησιμοποιήσει σωστά τους κανόνες με τους οποίους η γλώσσα «οργανώνει» και συνδυάζει τους ήχους. Δεν μιλάμε απλώς για ένα μεμονωμένο «στραβό» γράμμα, αλλά για επαναλαμβανόμενα μοτίβα λαθών σε πολλές λέξεις. Για παράδειγμα, μπορεί να:

• «κόβει» τα τελικά σύμφωνα (π.χ. λέει «κα» αντί για «κατ»).
• απλοποιεί τα σύμφωνα όταν είναι πολλά μαζί (π.χ. αντί για /στ/ λέει μόνο /τ/).
• αντικαθιστά συνεχώς έναν ήχο με έναν άλλο, π.χ. να λέει «τέλο» αντί «κέλο» (προσθιοποίηση).

Το αποτέλεσμα είναι ότι η ομιλία του παιδιού γίνεται δυσκατάληπτη, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που δεν το γνωρίζουν καλά. Αυτό διαφοροποιείται από τη διαταραχή άρθρωσης, όπου η δυσκολία είναι κυρίως μηχανική/κινητική για έναν συγκεκριμένο ήχο (π.χ. μόνο στο /ρ/, ενώ τα υπόλοιπα είναι σωστά).

Από πότε εμφανίζονται οι φωνολογικές δυσκολίες;

Τα πρώτα χρόνια, όλα τα παιδιά κάνουν «λάθη» στην ομιλία τους – αυτά ονομάζονται φωνολογικές διαδικασίες και είναι μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Το παιδί, για να μπορεί να μιλήσει πιο εύκολα, απλοποιεί τις λέξεις, κόβει συλλαβές ή σύμφωνα και γενικά προσαρμόζει τη γλώσσα στις δυνατότητές του.

Υπάρχει όμως ένα βασικό στοιχείο: κάθε τέτοιο λάθος έχει μια αναμενόμενη ηλικία «εξάλειψης». Για παράδειγμα:

• Πιο «εύκολοι» ήχοι, όπως /π/, /μ/, /μπ/, συνήθως σταθεροποιούνται γύρω στα 2–3 έτη.
• Πιο «δύσκολοι» ήχοι, όπως /σ/, /ζ/, /χ/, /λ/, /ρ/, τα τριβόμενα και τα συμπλέγματα συμφώνων, ωριμάζουν μέχρι περίπου τα 6–7 έτη, με διαφορές από παιδί σε παιδί.

Όταν όμως συγκεκριμένα μοτίβα λαθών επιμένουν μετά τα 4–5 χρόνια, ή όταν η ομιλία παραμένει πολύ δυσνόητη για το περιβάλλον, τότε μιλάμε για πιθανή φωνολογική διαταραχή και όχι για «απλή ανωριμότητα» λόγου.

​

Ποια «γράμματα» μπερδεύουν συνήθως τα παιδιά;

Στην καθημερινή γλώσσα, οι γονείς μιλούν για «γράμματα», αλλά στην πραγματικότητα η λογοθεραπεία εξετάζει φωνήματα, δηλαδή τους ήχους της ομιλίας. Στις φωνολογικές διαταραχές, δεν φταίει μόνο ένας μεμονωμένος ήχος· φταίει το πώς το παιδί διαχειρίζεται μια ολόκληρη ομάδα ήχων ή μια κατηγορία δομών.

​

Παρόλα αυτά, υπάρχουν κάποιες τυπικές δυσκολίες:

• Συμπλέγματα συμφώνων (π.χ. /στ/, /σκ/, /πρ/, /κλ/): τα παιδιά συχνά «κόβουν» ένα μέρος του συμπλέγματος.
• ​Τελικά σύμφωνα: όταν το παιδί σβήνει συστηματικά τον τελευταίο ήχο στη λέξη.
• ​«Μετατροπές» ήχων: π.χ. να αντικαθιστά πάντα τα πίσω σύμφωνα (όπως /κ/, /γ/) με μπροστινά (όπως /τ/, /ντ/), ή να αντικαθιστά /ρ/ και /λ/ με πιο εύκολους ήχους.

Σε μικρές ηλικίες, ένα μέρος αυτών των λαθών θεωρείται αναμενόμενο. Όταν όμως συνεχίζουν να εμφανίζονται σε ηλικίες όπου περιμένουμε πιο ώριμο φωνολογικό σύστημα, τότε αξίζει να γίνει μια αναλυτική αξιολόγηση από λογοθεραπευτή.

​

Περνάει και στον γραπτό λόγο ή αφορά μόνο την προφορική ομιλία;

Ένα πολύ συχνό ερώτημα των γονιών είναι αν η φωνολογική διαταραχή μένει «μόνο στην ομιλία» ή επηρεάζει και αργότερα τη σχολική πορεία. Η έρευνα δείχνει ότι οι φωνολογικές διαταραχές συνδέονται στενά με δυσκολίες στη φωνολογική επίγνωση (δηλαδή στο να «παίζει» κανείς με τους ήχους των λέξεων), στη φωνολογική μνήμη και γενικότερα στην επεξεργασία ήχων. Αυτές οι δεξιότητες είναι κρίσιμες για να μάθει το παιδί να διαβάζει και να γράφει.

​

Παιδιά με επίμονες φωνολογικές διαταραχές έχουν αυξημένο κίνδυνο:

1. να δυσκολευτούν στην αποκωδικοποίηση των λέξεων στην ανάγνωση.
2. να κάνουν λάθη στην ορθογραφία, συχνά γράφοντας «όπως μιλούν», διατηρώντας τα ίδια φωνολογικά λάθη και στον γραπτό λόγο.

​

Γι’ αυτό η έγκαιρη παρέμβαση δεν βελτιώνει μόνο την καθαρότητα της ομιλίας, αλλά λειτουργεί και ως προστατευτικός παράγοντας για τη μετέπειτα σχολική επίδοση, ιδιαίτερα στην ανάγνωση και γραφή.

​

Πότε χρειάζεται να απευθυνθώ σε Λογοθεραπευτή;

Δεν χρειάζεται κάθε παιδί με «μωρουδίστικη» ομιλία να μπει άμεσα σε θεραπεία. Ωστόσο, υπάρχουν κάποια σημάδια που αξίζει να κινητοποιήσουν τον γονιό:

• Το παιδί είναι άνω των 4–5 ετών και η ομιλία του παραμένει δυσνόητη για άτομα εκτός οικογένειας.
• ​Επιμένουν συγκεκριμένα μοτίβα λαθών σε πολλές λέξεις (π.χ. σβήνει πάντα τα τελικά σύμφωνα ή απλοποιεί σταθερά τα συμπλέγματα), ενώ η ηλικία «εξάλειψης» τους έχει περάσει.
• ​Υπάρχει οικογενειακό ιστορικό δυσκολιών λόγου, ανάγνωσης ή γραφής, οπότε ο κίνδυνος μαθησιακών δυσκολιών είναι αυξημένος.
• Ο γονιός έχει την αίσθηση ότι το παιδί «θυμώνει» ή αποφεύγει να μιλήσει, επειδή δεν το καταλαβαίνουν.

​

Ένας λογοθεραπευτής θα αξιολογήσει συστηματικά την ομιλία, το φωνολογικό σύστημα, τη φωνολογική επίγνωση και άλλες συναφείς δεξιότητες και θα προτείνει ένα εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο. Με στοχευμένη παρέμβαση και συνεργασία με την οικογένεια, τα περισσότερα παιδιά με φωνολογικές διαταραχές σημειώνουν σημαντική πρόοδο, τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο.

Με αγάπη,

Καρκανιά Εύη 

MEd. Λογοθεραπεύτρια-Λογοπεδικός

Εmail επικοινωνίας - διευκρινήσεων: tobalonitoulogou@gmail.com

Follow 🎈 on Instagram: speech_balloon

«Ο πνευματικός δημιουργός αυτού του κειμένου, παραχωρεί την άδεια αναδημοσίευσης - αναπαραγωγής του, σε οποιοδήποτε ηλεκτρονικό ή έντυπο μέσο, υπό την προϋπόθεση αναδημοσίευσης ολόκληρου του κειμένου και όχι της τμηματικής-αποσπασματικής αναδημοσίευσης.»